کارگاه سینما و تمثیل غار افلاطون (همراه با اکران دو فیلم)

1 – فیلم معمای کاسپر هاوزر ساخته ورنر هرتزوگ(کشور آلمان)

2-فیلم روانی ساخته آلفرد هیچکاک (کشور آمریکا)

بخش اول فایل صوتی

بخش دوم فایل صوتی

بخش سوم فایل صوتی

افلاطون رساله جمهوری را 23 قرن قبل از اختراع سینما مکتوب کرده است. وی برای تشخیص تفاوت میان ظاهر با واقعیت یک وضعیت خیالی و تمثیلی را تصویر می کند. در واقع سینما نیز گویی اجرای دوباره تمثیل غار افلاطون است و اولین فیلسوفی که در مورد ماهیت سینما پیش از پیدایش آن متن فلسفی به نگارش در آورده است لامحاله افلاطون است.
کتاب هفتم رساله جمهوری او اولین نقد بر نوعی تجربه سینمایی می باشد. ما در سالن سینما همچون زندانیان غار افلاطون تنها دو حس بینایی و شنوایی خود را فعال می یابیم و سه حس دیگر به تعلیق در می آیند و شعله آتش غار بدل به پروژکتور سالن سینما می گردد و تصاویر متحرک به چشم ها و صدا ها به گوش می رسند.
تاریخ سینما از زمان تاسیس آن در سال 1895 میلادی تا به امروز به نوعی تاریخ فلسفه را در خود جمع کرده است. پرسش های اساسی که فلاسفه از زمان افلاطون تا کنون با آنها درگیر بوده اندهمواره تاریخ سینما و فیلم های سینمایی مرور و پرداخته شده اند. تو گویی اشاره به تاریخ فلسفه ، اشاره به تاریه سینماست.
ما در این کارگاه به این پرسش می پردازیم که چقدر تمثیل غار افلاطون با تجربه تماشای فیلم همخوانی دارد و تفاوت های آنها در کجاست. آیا امروزه ما نیز همچون زندانیان غار افلاطون در تجربه های روزمره خود با سایه هایی از جهان حقیقی مواجه ایم ؟
در این بمباران تصاویر و سایه هایی که در جامعه نمایش امروزین (رسانه های مجازی و غیر مجازی) ما را هدف قرار میدهند ، رویکرد انتقادی ما بایستی چگونه باشد ؟
آیا شباهت کماکان پای برجای ما و زندانیان غار این مسئله نیست که به صورت سیستماتیک و نظامند فریب تصاویر و صدا ها را میخوریم ؟
آیا مرزهای دیده ها و شنیده های انسان با مرزهای جهانی که در آن زندگی می کنیم یکی است ؟

افلاطون قرن ها پیش از پیدایش سینما آثار عمیق خود همچون تمثیل غار را نوشت. پیشگویی وی در باب سینما به جد حیرت انگیز است. افلاطون در جریانات مباحثات خود در کتاب هفتم جمهوری این سوال را مطرح می کند که ما چگونه ما قادر خواهیم بود میان ظاهر و واقعيت تمایز قائل شویم. وی با برجسته ساختن مسائلی که کماکان انسان امروز با آنها درگیر است می کوشد شرایط انسانی را در لوای فریب یا توهمی نظام مند صورت بندی کند. و محدودیت های انسان در قبال آنچه می بیند و می شنود را بحرانی کند. تمثیل غار موثرترین تصویر از مخمصه هستی شناسی و معرفت شناختی انسان در کل ادبیات فلسفی غرب است.

تماشاگران فیلم در سالن سینما به طور کامل شبیه افراد درون غار نیستند زیرا قادرند دلبخواهانه سالن سینما را ترک کنند اما همواره توجه خود را معطوف به صدا و تصویر کرده و می کوشند عوامل مختل کننده حواس را حذف کنند. یک منبع نور در بالا پشت سر آنها وجود دارد که سایه هایی را بر دیوار( پرده) روبرو منعکس می کند. این سایه ها از مصنوعات بشری ساخته شده و صرفا بازنمایی اشیا در جهان واقعی محسوب می شوند. اصواتی که خلق می گردند نیز از سمت همان سایه ها و از درون آنها خارج شده در نتبجه ما هر بار هنگام تجربه دیدن فیلم در همان شرایطی قرار داریم که افلاطون هنگام تجربه ورزی های خود با تفکر درگیر آن بود

یاس نظری افلاطون بسیار بنیادی است.انسان های عادی نه تنها به گونه ای نظام مند با جایگزینی سایه ها به جای امور واقعی؛ ظاهر بجای واقعبت؛ و عقاید به جای خرد و دانش؛ فریب می خورند بلکه به بینایی ظاهری خود ایمانی خدشه ناپذیر دارند. در نتیجه اشخاص معدودی هستند که قادرند از غار به بیرون بخزند و از جهان مبتنی بر عقاید فریبنده بگریزند. اما تناقض قابل توجه آنجاست که تماشاگران فیلم ها مشتریان پروپاقرص “غار افلاطون” یعنی سینما شده و همواره دوباره به آنجا بر میگردند‌. در این کارگاه به وجوه تشابه؛ تفاوت؛ تعارضات و نسبت های میان سینما و غار افلاطون به تفصیل خواهیم پرداخت.

فیلم درخشان معمای عجیب کاسپار هاوزر نمونه مناسبی برای تشریح ایده غار افلاطون و مباحثات پیرامون موضوعات طرح شده است. کاسپار هاوزر زندانی از بند رسته ی غار افلاطون است که از آنجا خارج می شود…